Forty w Świnoujściu – historia na wyciągnięcie ręki

System umocnień w Świnoujściu to jeden z najciekawszych zespołów militarnych na polskim wybrzeżu. Dziś chętnie odwiedzany przez turystów jako atrakcja muzealna, przez lata pełnił realną funkcję obronną. Pod hasłem Twierdza Świnoujście kryje się rozbudowana sieć fortów, baterii i schronów, które miały kontrolować dostęp do portu i ujścia rzeki Świna. Dzięki zachowanym obiektom można zobaczyć z bliska, jak wyglądała fortyfikacja nadmorskiego miasta, w którym morze, rzeka i wojskowa infrastruktura były ze sobą ściśle powiązane.

Pruskie korzenie twierdzy

Najważniejsze świnoujskie forty powstały w czasach, gdy miasto znajdowało się w granicach państwa pruskiego. Decyzja, aby tu właśnie zbudować system obronny, wynikała z rosnącego znaczenia portu i położenia u wejścia na Bałtyk. Tworzone wówczas dzieła miały zabezpieczać tor wodny, chronić port wojenny i handlowy oraz kontrolować ruch na morzu. Stąd charakterystyczny typ umocnień – silnie rozbudowane, artyleryjskie, nastawione na obronę nadbrzeżnych kierunków.

Do dziś najczęściej odwiedzane przez turystów obiekty to trzy główne forty: Fort Anioła, Fort Zachodni i Fort Gerharda (zwany także Fortem Wschodnim). Razem tworzyły trzon układu obronnego, ustawionego tak, aby skutecznie wykorzystać naturalne warunki terenu – koryto Świny, linie brzegowe, wyniesienia i dostęp do morza. Każdy fort pełnił nieco inną rolę, ale wszystkie łączyło jedno: były podporządkowane zadaniu kontroli nad podejściem do portu.

Fort Gerharda – pruski fort artyleryjski na wyspie Wolin

Jednym z najbardziej znanych obiektów jest Fort Gerharda – potężny fort położony na wyspie Wolin, w rejonie wejścia do portu i w sąsiedztwie świnoujskiej latarni morskiej. Z założenia miał on zamykać od wschodniej strony podejście do Świny, wspierając ogniem inne baterie i umocnienia po drugiej stronie rzeki. Dziś to jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc na militarną wycieczkę – rozległe wały, schrony, kazamaty, magazyny amunicji i punkty ogniowe pozwalają wyobrazić sobie, jak pracowała dawniej artyleria broniąca dostępu do portu.

Na terenie fortu działa Muzeum Obrony Wybrzeża, często będące pierwszym wyborem osób zainteresowanych militariami. Zwiedzający mogą obejrzeć liczne eksponaty – od elementów uzbrojenia i wyposażenia, przez mundury, po makiety i plany dawnych umocnień. Ten wschodni człon systemu fortecznego łączy funkcję zabytku architektury militarnej z żywą lekcją historii.

Fort Zachodni – strażnik ujścia Świny

Po przeciwnej stronie rzeki znajduje się Fort Zachodni, usytuowany bliżej dzielnicy nadmorskiej i zabudowy miejskiej. Ten nadbrzeżny fort również pełnił przede wszystkim funkcję artyleryjską – jego zadaniem było kontrolowanie wejścia do portu oraz współdziałanie z innymi dziełami Twierdzy Świnoujście. Położenie bezpośrednio nad Świną sprawiło, że był kluczowy dla obrony toru wodnego.

Dzisiaj Fort Zachodni jest udostępniony do zwiedzania, a na odwiedzających czekają odrestaurowane fragmenty umocnień, stanowiska dział, fragmenty dawnych instalacji oraz przestrzenie wystawiennicze. Można tu zobaczyć m.in. jak wyglądały pomieszczenia załogi, miejsca dowodzenia, a także pozostałości po stanowiskach, z których kontrolowano ruch na rzece i w porcie. Dla wielu osób to doskonałe uzupełnienie wizyty w Forcie Gerharda, bo dopiero oglądając oba obiekty, można zrozumieć rozmieszczenie sił po obu stronach Świny.

Fort Anioła – charakterystyczna bryła i widok na Świnę

Kolejnym ważnym obiektem jest Fort Anioła, położony między dzielnicą nadmorską a portem. Wyróżnia się on charakterystycznym kształtem i ciekawą bryłą architektoniczną, dzięki czemu łatwo zapada w pamięć. Podobnie jak inne dzieła świnoujskiej twierdzy, był elementem systemu, który miał chronić miasto i port przed atakiem od strony morza.

Na terenie fortu odbywają się dziś wystawy, wydarzenia kulturalne i imprezy plenerowe, a sam obiekt pełni funkcję atrakcji turystycznej.

Forty, fosa i Podziemne Miasto – więcej niż same mury

Świnoujskie umocnienia to nie tylko widoczne z daleka mury i wały. W wielu miejscach zachowały się elementy dodatkowe – fosa oddzielająca wyspę forteczną od lądu, tunele, przejścia i ukryte pomieszczenia. Dzięki temu część zwiedzania ma charakter niemal „podziemny”, a dawne trasy komunikacyjne tworzą atrakcyjną sieć korytarzy. Z tym szerszym systemem wiąże się również pobliskie Podziemne Miasto na wyspie Wolin. Choć jest to obiekt z późniejszego okresu (II wojna światowa i zimna wojna), stanowi doskonałe uzupełnienie zwiedzania XIX-wiecznych fortów.

Całość pokazuje, że obrona tego fragmentu wybrzeża była pomyślana kompleksowo. Dziś wiele z tych miejsc pełni funkcję typowo muzealną – można tu swobodnie spacerować, oglądać eksponaty, uczestniczyć w zorganizowanych wycieczkach, a jednocześnie cieszyć się nadmorskim otoczeniem.

Historia na wyciągnięcie ręki

Odwiedzając Świnoujście, warto zaplanować czas nie tylko na plażę i promenadę, ale także na poznanie militarnej części miasta. Te atrakcje Świnoujścia to w praktyce cały system dzieł obronnych, z których każdy opowiada inną część historii. Fort Gerharda, Fort Zachodni i Fort Anioła pozwalają zobaczyć od środka, jak wyglądała dawna obrona ujścia Świny, jakie rozwiązania stosowano w architekturze militarnej i jak zmieniał się charakter nadmorskiej twierdzy na przestrzeni lat.